Ekrany są częścią codzienności i trudno całkowicie wyeliminować je z życia współczesnej rodziny. Nie o to zresztą chodzi. Znacznie bardziej praktyczne jest pokazanie dziecku, że telefon, tablet czy telewizor są tylko jedną z wielu możliwości spędzania czasu. Obok nich mogą pojawić się aktywności, podczas których maluch sam coś buduje, tworzy, odkrywa albo wymyśla.
Największa różnica polega na roli dziecka. Oglądając gotową treść, przede wszystkim śledzi to, co przygotował ktoś inny. Podczas zabawy klockami samo decyduje, co powstanie. Przy rysowaniu wybiera kolory i temat, w sklepiku wymyśla dialogi, a podczas zabawy samochodami tworzy własną trasę oraz cel podróży.
Dlatego szukając pomysłów na czas bez telefonu, nie trzeba od razu organizować skomplikowanych zajęć. Dobrze dobrane zabawki dla dzieci mogą dawać wystarczająco dużo możliwości, aby maluch sam rozwijał aktywność i wracał do niej na różne sposoby.
Warto przy tym pamiętać, że nie istnieje jedna zabawka, która zainteresuje każde dziecko. Jedno najchętniej buduje, drugie godzinami układa, trzecie odgrywa role, a czwarte potrzebuje przede wszystkim ruchu. Najlepszą alternatywą dla ekranu jest więc nie konkretny produkt, ale taki rodzaj aktywności, który rzeczywiście odpowiada zainteresowaniom i możliwościom malucha.
Budowanie jest jedną z najbardziej uniwersalnych zabaw bez ekranu. Nie wymaga gotowej historii ani jednego prawidłowego zakończenia. Kilka elementów może jednego dnia stworzyć wieżę, następnego garaż, a później dom dla figurek albo konstrukcję, której znaczenie zna wyłącznie jej mały autor.
Wśród klocków, układanek i sorterów można znaleźć propozycje o bardzo różnym poziomie trudności. Młodsze dzieci mogą zaczynać od prostego łączenia dużych części i dopasowywania kształtów, natomiast starsze stopniowo przechodzą do bardziej rozbudowanych konstrukcji.
Dużą wartością takiej aktywności jest możliwość natychmiastowego sprawdzania własnego pomysłu. Jeżeli wieża się przewraca, można poszerzyć podstawę. Gdy most jest za krótki, trzeba znaleźć dodatkowy element. Kiedy zabraknie określonego klocka, dziecko może zastosować inne rozwiązanie. Zabawa naturalnie zachęca więc do podejmowania kolejnych prób.
Ciekawą odmianą są klocki i zabawki magnetyczne. Łatwy sposób łączenia elementów pozwala szybko przechodzić od prostych płaskich figur do przestrzennych konstrukcji. Dziecko może budować według własnego pomysłu albo próbować odwzorować wybrany wzór.
Klocki dobrze sprawdzają się również wtedy, gdy rodzic potrzebuje spokojnej aktywności na dłuższą chwilę. Nie trzeba wymyślać dziecku każdego kolejnego zadania. Wystarczy rozpocząć od prostego wyzwania – na przykład zbudowania garażu dla ulubionego samochodu – a później pozwolić, aby historia rozwijała się samodzielnie.
Nie każde dziecko potrzebuje w danym momencie intensywnego ruchu. Po powrocie z przedszkola, przed kolacją albo w deszczowe popołudnie dobrze sprawdzają się spokojniejsze aktywności, przy których można usiąść przy stole lub na podłodze.
Drewniane puzzle dla dzieci zachęcają do obserwowania, porównywania i dopasowywania elementów. Maluch wybiera część, obraca ją, szuka właściwego miejsca i od razu widzi, czy podjęta próba była trafna.
Poziom trudności powinien być dobrze dopasowany do doświadczenia dziecka. Zbyt wiele podobnych elementów może szybko zniechęcić początkującego malucha. Lepiej rozpocząć od prostych obrazków i dużych części, a kolejne bardziej wymagające zestawy wprowadzać wtedy, gdy wcześniejsze nie stanowią już większego wyzwania.
Puzzle można także wykorzystać szerzej niż tylko do ułożenia obrazka. Jeśli przedstawiają zwierzęta, pojazdy czy przedmioty codziennego użytku, po zakończeniu układania można wspólnie je nazywać, wymyślać historie albo szukać podobnych rzeczy w otoczeniu.
Dzięki temu jedna spokojna zabawa może przejść w rozmowę, zgadywankę lub opowiadanie. Nie trzeba jednak zamieniać każdej aktywności w zadanie edukacyjne – czasem największą satysfakcję daje po prostu samodzielne znalezienie miejsca dla ostatniego elementu.
Jedną z największych przewag swobodnej zabawy nad gotową treścią jest możliwość decydowania o przebiegu wydarzeń. Podczas oglądania bajki dziecko śledzi historię stworzoną przez innych. Podczas zabawy w dom, sklep czy lekarza samo może wymyślić bohaterów, problem i zakończenie.
Zabawki do odgrywania ról mogą jedynie tworzyć punkt wyjścia. Kuchnia zachęca do gotowania i podawania posiłków, sklepik do obsługi klientów, warsztat do naprawiania, a zestaw medyczny do badania pluszowych pacjentów. Dalszy przebieg historii zależy już od dziecka.
Scenariusze mogą zmieniać się bardzo szybko. Domowa kuchnia zamienia się w restaurację, później w cukiernię, a następnie przygotowuje jedzenie na wielką wyprawę. Zabawki z innych zestawów mogą naturalnie dołączać do historii, dlatego nie trzeba posiadać wszystkich możliwych akcesoriów.
Odgrywanie ról daje również dużo okazji do mówienia. Trzeba przyjąć zamówienie, zapytać pacjenta o samopoczucie, wyjaśnić, co zostało naprawione albo zaprosić gości do stołu. Kiedy w zabawie uczestniczy rodzeństwo lub rodzic, pojawia się dodatkowo konieczność odpowiadania na pomysły drugiej osoby.
Dorosły nie musi przy tym przejmować kontroli. Czasem wystarczy wejść w rolę klienta albo gościa i zapytać: „Co dziś można zamówić?” lub „Co wydarzyło się w sklepie?”. To dziecko może prowadzić dalszą część opowieści.
Dziecko zainteresowane samochodami nie zawsze będzie chciało usiąść do puzzli czy pracy plastycznej. Warto wtedy wykorzystać właśnie to, co już przyciąga jego uwagę. Samochody, kolejki, parkingi i tory dają dużo większe możliwości niż samo przesuwanie pojedynczego pojazdu po podłodze.
Drewniane tory, parkingi i pojazdy mogą posłużyć do budowania tras, organizowania miasta, przewożenia ładunków i tworzenia różnych sytuacji drogowych. Dziecko może samodzielnie zdecydować, dokąd jadą pojazdy i jakie zadanie mają wykonać.
Można połączyć je również z klockami. Kilka elementów stworzy most, garaż albo stację, a figurki zostaną pasażerami. Dzięki temu zamiast jednej zamkniętej zabawki powstaje większy świat, który można przebudowywać wraz ze zmianą pomysłu.
Takie łączenie różnych rodzajów zabawek jest dobrym sposobem na ponowne zainteresowanie dziecka tym, co już ma. Nie zawsze trzeba kupować nowy zestaw – czasami wystarczy pokazać możliwość wykorzystania dobrze znanego samochodu w zupełnie nowej historii.
Kiedy rodzic szuka zajęcia bez ekranu, kuszące może być zastąpienie telefonu typową „nauką”. Nie jest to konieczne. Małe dziecko nie potrzebuje w wolnym czasie kolejnej lekcji. Znacznie lepiej sprawdzają się zabawki dające konkretne zadanie do samodzielnego rozwiązania.
Wśród zabawek edukacyjnych i Montessori znajdują się między innymi sortery, układanki i różnego rodzaju elementy manipulacyjne. Dziecko może dopasowywać kształty, porządkować kolory, przesuwać części, ćwiczyć liczenie albo odkrywać sposób działania prostych mechanizmów.
Najważniejsze jest aktywne uczestnictwo. Zabawka nie powinna jedynie prezentować gotowego efektu. Ciekawsze są sytuacje, w których dziecko musi coś zrobić: obrócić element, znaleźć właściwe miejsce, doprowadzić część do celu lub wypróbować kilka możliwości.
Niepowodzenie może być naturalną częścią zabawy. Jeśli kształt nie pasuje do wybranego otworu, maluch sprawdza kolejny. Gdy ułożenie jest nieprawidłowe, można je poprawić. Dzięki temu aktywność angażuje bez konieczności ciągłego podawania przez dorosłego następnego polecenia.
Dobrym pomysłem na czas bez ekranu są również zabawy wymagające precyzyjnych ruchów. Nawlekanie, przeplatanie, przesuwanie elementów oraz obsługiwanie prostych mechanizmów może przez dłuższą chwilę angażować dziecko, szczególnie jeśli poziom trudności odpowiada jego możliwościom.
Nawlekanka daje prosty i czytelny cel: trzeba przeprowadzić sznurek przez kolejne elementy. Później zabawę można rozbudować, proponując określony układ kolorów, liczenie części albo tworzenie własnych sekwencji.
Podobnie działają tablice manipulacyjne. Na jednej powierzchni mogą znajdować się różne krótkie aktywności, dlatego dziecko samo wybiera, czym chce zająć się w danym momencie. Nie musi wykonywać wszystkich zadań w określonej kolejności.
Tego rodzaju zabawy szczególnie dobrze sprawdzają się wtedy, gdy potrzebna jest spokojna aktywność – na przykład po bardziej intensywnym dniu. Nie wymagają dużej przestrzeni, a jednocześnie pozostawiają dziecku coś konkretnego do wykonania.
Jedną z najprostszych alternatyw dla ekranu jest możliwość tworzenia. Kartka, kredki, farby czy masa plastyczna nie określają z góry tego, co ma powstać. Dziecko może wykorzystać je zgodnie z własnym pomysłem i natychmiast zobaczyć rezultat swojego działania.
Zabawki i zestawy plastyczne pozwalają rysować, malować, kolorować oraz eksperymentować z różnymi materiałami. Nie warto przy tym przywiązywać zbyt dużej wagi do końcowego wyglądu pracy. Dla malucha równie ważne może być samo prowadzenie linii, mieszanie barw czy obserwowanie, jak materiał zmienia się pod wpływem ruchów dłoni.
Ciekawym rozwiązaniem są także tablice do rysowania i zabawy. W zależności od modelu mogą służyć do swobodnego tworzenia, pisania, układania elementów magnetycznych albo wykonywania prostych zadań.
Tablica ma dodatkową zaletę – łatwo pozostawić ją w miejscu dostępnym dla dziecka. Maluch może wracać do rysunku, zmazać go i rozpocząć nowy bez przygotowywania za każdym razem całego stanowiska.
Rodzic może czasem zaproponować temat, ale nie musi podawać instrukcji krok po kroku. „Narysujmy mapę skarbów” albo „Zaprojektujmy własne miasto” daje więcej przestrzeni do działania niż dokładne odwzorowywanie gotowego obrazka.
Nie każda alternatywa dla telefonu musi odbywać się w domu. Jeżeli dziecko ma dużo energii, najlepszą odpowiedzią często jest po prostu aktywność fizyczna. Ogród i podwórko dają możliwości, których trudno szukać przy stole.
Większe place zabaw dla dzieci mogą łączyć wspinanie, zjeżdżanie i różne formy ruchu. Nie potrzeba jednak rozbudowanej konstrukcji, aby zachęcić malucha do wyjścia. Czasami wystarczy piłka i niewielki cel.
Dobrym przykładem są zestawy do koszykówki dla dzieci. Zabawa może polegać na zwykłym trafianiu do kosza, ale łatwo wymyślić dodatkowe zasady: rzuty z różnych miejsc, zdobywanie punktów albo wspólny rodzinny turniej.
Inną możliwością są domki ogrodowe dla dzieci. Choć same w sobie nie są typową zabawką ruchową, przenoszą odgrywanie ról na zewnątrz. Domek może stać się bazą, sklepem, restauracją, pocztą albo miejscem spotkań podczas większej zabawy.
Aktywności na świeżym powietrzu można dowolnie łączyć. Domek jest bazą wyprawy, piłka częścią zadania, a plac zabaw trasą do pokonania. Kiedy dziecko ma przed sobą ciekawy cel i realny wpływ na przebieg zabawy, telefon często przestaje być jedyną atrakcyjną możliwością.
Pomysł, który świetnie zajmie trzylatka, może być zupełnie nieodpowiedni dla niemowlęcia. Dlatego jedną z najważniejszych zasad jest dopasowanie zabawki do wieku i aktualnego etapu rozwoju.
W przypadku zabawek dla dzieci od 6 miesiąca ważne są przede wszystkim proste doświadczenia: chwytanie, dotykanie, potrząsanie, poznawanie różnych powierzchni i obserwowanie reakcji przedmiotu. Niemowlę nie potrzebuje skomplikowanego zestawu, aby interesująco spędzić czas bez ekranu.
Przy zabawkach od 18 miesiąca można wprowadzać coraz więcej dopasowywania, sortowania, prostego konstruowania i manipulowania. Dziecko zaczyna intensywnie sprawdzać, jak działają przedmioty i co może zrobić samodzielnie.
Z kolei zabawki dla 3-latków mogą już obejmować bardziej rozbudowane konstrukcje, pierwsze gry, zestawy kreatywne i odgrywanie ról. Trzylatek coraz częściej tworzy własne historie i potrafi przez dłuższą chwilę realizować konkretny pomysł.
Nie należy jednak traktować wieku jak jedynego wyznacznika zainteresowania. W obrębie odpowiedniej grupy nadal warto wybierać według aktualnych umiejętności i upodobań dziecka.
Nie istnieje gwarancja, że każda nowa zabawka natychmiast wygra z telefonem. Ekran dostarcza szybko zmieniających się bodźców i nie wymaga od dziecka dużego wysiłku na początku. Zabawę klockami, układanką czy zestawem tematycznym czasem trzeba najpierw rozpocząć.
Dlatego pierwszym kryterium powinny być rzeczywiste zainteresowania dziecka. Jeśli maluch uwielbia pojazdy, zamiast przekonywać go do zupełnie obcej aktywności można rozbudować właśnie ten temat o garaż, tor, klocki do budowania miasta czy figurki.
Drugim kryterium jest odpowiedni poziom trudności. Zabawka powinna wymagać działania, ale nie może od początku powodować frustracji. Dobrze, gdy dziecko rozumie podstawową zasadę i jest w stanie osiągnąć pierwszy efekt bez ciągłego wyręczania przez dorosłego.
Trzecim elementem jest możliwość zabawy na wiele sposobów. Im bardziej otwarty produkt, tym łatwiej wrócić do niego następnego dnia z nowym pomysłem. Klocki można przebudować, kuchnia może zmieniać swoje przeznaczenie, tablica przyjąć nowy rysunek, a pojazdy codziennie pokonywać inną trasę.
Ważna jest również dostępność zabawki. Produkt schowany wysoko w szafie i wymagający długiego przygotowania będzie rzadziej wybierany spontanicznie. Kilka dobrze dobranych propozycji pozostawionych w zasięgu dziecka ułatwia mu podjęcie własnej decyzji o rozpoczęciu zabawy.
Gdy dziecko mówi, że się nudzi, naturalną reakcją dorosłego jest wymienienie całej listy możliwości: puzzle, klocki, kredki, samochody, plastelina, książeczka, piłka… Nadmiar propozycji nie zawsze jednak pomaga w dokonaniu wyboru.
Lepiej zaoferować jedną lub dwie konkretne możliwości dopasowane do sytuacji. „Możemy zbudować najwyższą wieżę albo narysować mapę skarbów” daje dziecku prostą decyzję. Jeśli wybierze budowanie, dorosły może przez pierwszych kilka minut uczestniczyć w zabawie, a później stopniowo się wycofać.
Dobrym rozwiązaniem jest również rotacja zabawek. Część można schować na pewien czas, a następnie ponownie udostępnić. Znany zestaw po przerwie może znów wzbudzić zainteresowanie, szczególnie jeśli dziecko zdobyło w międzyczasie nowe umiejętności.
Nie trzeba więc stale dostarczać nowych bodźców. Często ważniejsze jest pokazanie nowego sposobu wykorzystania tego, co już znajduje się w domu.
Kategorie ułatwiają dopasowanie rodzaju aktywności do zainteresowań dziecka, ale czasem pomocne są również konkretne przykłady. Poniższe propozycje pokazują pięć zupełnie różnych sposobów spędzania czasu bez telefonu – od konstruowania po zabawę w role.
Dla dziecka, które lubi budować i eksperymentować, ciekawym przykładem są duże klocki magnetyczne WOOPIE. Zestaw zawiera 28 elementów w formie patyczków i kulek, z których można tworzyć płaskie figury oraz przestrzenne konstrukcje. Jest przeznaczony od 18. miesiąca życia.
Najważniejsze jest tutaj to, że efekt zależy od dziecka. Może wykorzystać przykładowe wzory albo całkowicie je pominąć i budować według własnego pomysłu. Po rozłożeniu konstrukcji wszystkie elementy można ponownie wykorzystać w zupełnie inny sposób.
Do spokojniejszej zabawy można wykorzystać drewnianą układankę ze zwierzętami VIGA. Zadaniem dziecka jest dopasowywanie dwóch części tak, aby utworzyły kompletny obrazek zwierzęcia. Zestaw przeznaczony jest od 18. miesiąca życia.
Taki prosty mechanizm sprawdza się dobrze, gdy dziecko dopiero poznaje puzzle. Po ułożeniu obrazków zabawa nie musi się kończyć – zwierzęta można nazywać, opisywać i wykorzystać jako początek wspólnej historii.
Dla dzieci od około trzeciego roku życia przykładem bardziej rozbudowanej zabawy tematycznej jest drewniana kuchnia do odgrywania ról. Model Classic World ma między innymi zlew, kuchenkę, szafki, zmywarkę i tablicę do zapisywania własnych pomysłów.
Kuchnia może być jednego dnia domowym miejscem przygotowywania posiłków, następnego restauracją, a później kawiarnią czy cukiernią. Tego rodzaju zabawka daje szczególnie dużo możliwości wspólnego odgrywania scen z rodzeństwem lub rodzicem.
Jeżeli dziecko lubi przekręcać, przesuwać i sprawdzać sposób działania różnych mechanizmów, ciekawą propozycją jest tablica manipulacyjna VIGA Samolot. Składa się z pięciu paneli i zawiera między innymi labirynt, przeplatankę, ruchome trybiki oraz zegar.
Duża liczba oddzielnych aktywności sprawia, że dziecko może samo zdecydować, od którego elementu zacznie. Model jest przeznaczony od 18. miesiąca życia i ze względu na swoje duże wymiary sprawdzi się przede wszystkim tam, gdzie można wygospodarować dla niego stałe miejsce.
Ostatnim przykładem są drewniane klocki do nawlekania ZOO. Zestaw zawiera 12 drewnianych elementów i sznurek, a duże otwory ułatwiają wykonywanie pierwszych prób. Produkt przeznaczony jest od 18. miesiąca życia.
Najpierw dziecko może nawlekać zwierzęta w dowolnej kolejności. Z czasem można wprowadzić liczenie, rozpoznawanie kolorów albo tworzenie własnych sekwencji. Prosta zabawka otrzymuje dzięki temu kolejne zastosowania wraz z rosnącymi umiejętnościami malucha.
Nie trzeba codziennie przygotowywać wyjątkowych atrakcji, aby ograniczyć sytuacje, w których telefon staje się automatyczną odpowiedzią na nudę. Znacznie ważniejsze jest stworzenie dziecku kilku różnych możliwości aktywnego spędzania czasu.
Klocki pozwalają budować, puzzle skupić się na spokojnym zadaniu, zestawy do odgrywania ról tworzyć własne historie, zabawki Montessori i manipulacyjne odkrywać zależności, a materiały plastyczne pozostawić po sobie coś całkowicie własnego. Gdy potrzebny jest ruch, zabawę można przenieść do ogrodu lub na podwórko.
Nie każda propozycja sprawdzi się w każdym momencie. Dziecko może jednego dnia przez długi czas budować, a następnego nie mieć na klocki najmniejszej ochoty. Warto więc obserwować jego aktualne potrzeby, zamiast szukać jednej zabawki mającej skutecznie zastąpić telefon w każdej sytuacji.
Największą szansę na zainteresowanie mają aktywności dopasowane do wieku, możliwości i tego, co dziecko naprawdę lubi. Jeśli dodatkowo pozostawiają przestrzeń na własne decyzje, eksperymentowanie i tworzenie nowych pomysłów, mogą dostarczać za każdym razem nieco innego doświadczenia – i właśnie dlatego warto mieć je pod ręką, gdy ekran odkładamy na bok.
Bez ekranu nie musi oznaczać bez dobrej zabawy Ekrany są częścią codzienności
Przygotowanie do nauki zaczyna się dużo wcześniej niż szkoła Myśląc o przygotowaniu
Co zmienia się w zabawie około trzeciego roku życia? Trzecie urodziny rozpoczynają
Tablica sensoryczna i manipulacyjna – czy to właściwie to samo? Określenia „tablica
Dlaczego sprawność dłoni jest tak ważna w rozwoju dziecka? W pierwszych latach
Dlaczego wybór prezentu dla dziecka bywa tak trudny? Oferta zabawek jest dziś
30 dni na zwrot
Polski sklep i serwis
-5% za zapis do newslettera