Kiedy dziecko zaczyna mówić – pierwsze słowa, gaworzenie i rozwój mowy

Pierwsze „mama” albo „tata” to dla wielu rodziców jeden z najbardziej wzruszających momentów. Zanim jednak padnie pierwsze słowo, maluch przez wiele miesięcy słucha, obserwuje i ćwiczy głos. Rodzice często porównują swoje dziecko z rówieśnikami i pytają, kiedy dziecko zaczyna mówić i czy ich maluch nie mówi za mało. W tym poradniku opisujemy etapy rozwoju mowy od gaworzenia po pierwsze zdania, podpowiadamy, co jest w normie, kiedy warto pójść do logopedy i jakie zabawy pomagają dziecku zacząć mówić.

Rozwój mowy dziecka – Jak przebiega i od czego zależy

Mowa rozwija się stopniowo i zaczyna się dużo wcześniej niż pierwsze słowo. Noworodek rozpoznaje głos mamy, kilkumiesięczne niemowlę odpowiada na rozmowę dźwiękami, a roczne dziecko rozumie znacznie więcej, niż potrafi powiedzieć. Logopedzi dzielą ten proces na etapy: okres melodii w pierwszym roku życia, okres wyrazu między 1 a 2 rokiem, okres zdania między 2 a 3 rokiem i okres swoistej mowy dziecięcej do około 7 roku życia.

Tempo rozwoju mowy jest bardzo indywidualne. Zależy od słuchu, sprawności buzi i języka, temperamentu, a przede wszystkim od tego, ile dziecko słyszy rozmów skierowanych do niego. Dlatego normy rozwoju mowy to przedziały, a nie konkretne daty. Część dzieci mówi pierwsze słowa przed pierwszymi urodzinami, inne kilka miesięcy później, i obie sytuacje mogą być prawidłowe.

Etapy rozwoju mowy dziecka – Tabela od głużenia do zdań

Tabela pokazuje przybliżony wiek, w którym pojawiają się kolejne umiejętności. Traktuj ją jako orientacyjną mapę, a nie test, który dziecko musi zdać.

Kiedy dziecko zaczyna gaworzyć – Pierwsze sylaby i zabawa głosem

W pierwszych tygodniach niemowlę komunikuje się głównie płaczem, ale już około 2-3 miesiąca pojawia się głużenie. To miękkie, gardłowe dźwięki, które maluch wydaje, gdy jest spokojny i zadowolony. Gaworzenie zaczyna się zwykle około 6 miesiąca i jest już świadomą zabawą głosem. Dziecko powtarza sylaby, np. ba-ba-ba albo da-da-da, zmienia ton i głośność, a z czasem zaczyna naśladować melodię mowy dorosłych.

Gaworzenie warto podtrzymywać jak rozmowę: gdy maluch wydaje dźwięki, odpowiedz mu, odczekaj chwilę i daj szansę na jego kolejną „wypowiedź”. W ten sposób dziecko uczy się, że rozmowa polega na wymianie. Dobrze sprawdzają się też piosenki, rymowanki i zabawki muzyczne dla niemowląt, które uczą słuchania i rozróżniania dźwięków. Między 6 a 9 miesiącem większość dzieci zaczyna też reagować na swoje imię.

Kiedy dziecko mówi pierwsze słowa – Mama, tata i pierwsze wyrazy

Pierwsze słowa pojawiają się zwykle między 10 a 18 miesiącem życia, najczęściej około pierwszych urodzin. Rodzice często pytają, kiedy dziecko mówi mama. Sylaby „ma-ma” maluch powtarza już podczas gaworzenia, ale świadome „mama” skierowane do konkretnej osoby pojawia się zazwyczaj około roku. Pierwsze wyrazy to najczęściej imiona bliskich, nazwy zwierząt i przedmiotów oraz krótkie słowa, takie jak „daj”, „nie” czy „am”.

W tym okresie rozumienie wyprzedza mówienie. Roczne dziecko często wykonuje proste polecenia, pokazuje palcem to, co chce, i rozpoznaje nazwy wielu przedmiotów, choć samo mówi tylko kilka słów. To normalne. Pomaga nazywanie wszystkiego, co dziecko ogląda i trzyma w rękach, wspólne oglądanie obrazków oraz zabawa w odgłosy zwierząt. Przydają się wtedy miękkie maskotki dla dzieci, które łatwo nazwać i „ożywić” głosem. Więcej pomysłów na ten wiek znajdziesz wśród propozycji, w których zebraliśmy zabawki dla roczniaka.

Kiedy dziecko zaczyna mówić zdaniami – Eksplozja słownictwa po 18 miesiącu

Między 18 a 24 miesiącem u wielu dzieci następuje tak zwana eksplozja słownictwa. Maluch uczy się nowych słów niemal codziennie, powtarza to, co usłyszy, i zaczyna łączyć dwa wyrazy, np. „mama da” albo „auto jedzie”. Około drugich urodzin pojawiają się pierwsze proste zdania, a w trzecim roku życia dziecko mówi coraz dłużej, zadaje mnóstwo pytań i opowiada, co się wydarzyło. Na tym etapie świetnie sprawdzają się propozycje, w których polecamy zabawki dla dziecka 18m+.

Rodzice pytają też, ile słów powinien mówić 2 latek. Liczby podawane w poradnikach bardzo się różnią, bo dzieci w tym wieku rozwijają się w różnym tempie. Ważniejsze od dokładnej liczby jest to, czy słownik dziecka stale rośnie, czy maluch próbuje łączyć słowa i czy rozumie, co się do niego mówi. Wymowa jest jeszcze niedoskonała: dwulatek upraszcza trudne słowa i zamienia głoski, a głoski takie jak sz, ż, cz czy r pojawiają się zwykle dopiero w wieku przedszkolnym.

Jak pomóc dziecku zacząć mówić – Codzienne nawyki i zabawy

Najlepszą „terapią” mowy jest codzienna rozmowa. Nie potrzeba specjalnych ćwiczeń, wystarczy kilka prostych nawyków:

• Mów do dziecka dużo i prosto, opisuj to, co robicie: „Teraz zakładamy buty”, „Pies szczeka”.
• Rozbudowuj wypowiedzi malucha. Gdy powie „miś”, odpowiedz: „Tak, duży brązowy miś”.
• Czytaj książeczki z obrazkami i pytaj: „Gdzie jest kotek?”.
• Śpiewaj piosenki i mów rymowanki z gestami, bo rytm i powtórzenia ułatwiają zapamiętywanie słów.
• Daj dziecku czas na odpowiedź i nie poprawiaj go na siłę. Zamiast „źle mówisz” powtórz słowo poprawnie.
• Ograniczaj ekrany. Bajka nie zastąpi rozmowy, bo dziecko uczy się mowy w kontakcie z drugą osobą.

Pomysły na wartościowe zajęcia bez telefonu i telewizora zebraliśmy w poradniku o tym, czym zająć dziecko bez ekranu.

Zabawy logopedyczne i zabawki, które wspierają rozwój mowy

Dobre zabawki do rozwoju mowy to te, które zachęcają do rozmowy, nazywania i naśladowania. Szczególnie cenne są zabawy w odgrywanie ról. Gdy maluch gotuje obiad w zabawkowej kuchni albo karmi lalkę, sam wymyśla dialogi, powtarza zwroty zasłyszane od dorosłych i uczy się nowych słów. Dlatego warto sięgnąć po kuchnię dla dzieci z akcesoriami czy lalki dla dzieci, którymi maluch może się opiekować. Więcej o tym, jak takie zabawy rozwijają język i wyobraźnię, piszemy w artykule o tym, jak zabawa w dom, lekarza i sklep rozwija dziecko.

Proste zabawy logopedyczne można prowadzić w domu bez żadnych pomocy: dmuchanie piórka lub baniek, naśladowanie min przed lustrem, mlaskanie, cmokanie i odgłosy zwierząt ćwiczą buzię i język. Starsze dzieci chętnie grają w gry obrazkowe, memo i loteryjki, w których trzeba nazwać to, co widać na obrazku. Sprawdzają się tu gry edukacyjne dla dzieci. Propozycje na kolejne etapy znajdziesz w zestawieniach, w których polecamy zabawki dla 2 latka i zabawki dla 3 latka.

Kiedy do logopedy – Sygnały, których nie warto lekceważyć

Większość dzieci, które zaczynają mówić później, z czasem dogania rówieśników. Są jednak sygnały, przy których warto skonsultować się z logopedą lub pediatrą, najlepiej wcześniej niż później. Najczęściej zwraca się uwagę na sytuacje, gdy:

• niemowlę około 9-10 miesiąca nie gaworzy i nie reaguje na dźwięki,
• roczne dziecko nie reaguje na swoje imię i nie pokazuje palcem,
• w 18 miesiącu dziecko nie mówi żadnych słów,
• dwulatek nie mówi kilkudziesięciu słów i nie próbuje łączyć dwóch wyrazów,
• dziecko słabo rozumie proste polecenia,
• maluch przestaje używać słów, które wcześniej już mówił.

Przy opóźnieniu mowy zawsze warto sprawdzić słuch, bo nawet niewielki niedosłuch utrudnia naukę mówienia. Wizyta u logopedy nie oznacza, że dziecko ma problem. Specjalista oceni rozwój, uspokoi albo podpowie zabawy, które pomogą maluchowi w domu.

Każdy etap rozwoju mowy to okazja do wspólnej zabawy i rozmowy. Rozwój mowy idzie w parze z rozwojem ruchowym, o którym piszemy w poradniku o tym, kiedy dziecko siada, raczkuje i chodzi. A gdy szukasz zabawek, które zachęcą malucha do mówienia, zajrzyj do naszego sklepu z zabawkami dla dzieci, gdzie łatwo wybierzesz propozycje dopasowane do wieku.

Kiedy dziecko zaczyna mówić – Najczęstsze pytania rodziców

Kiedy dziecko powinno zacząć mówić?

Pierwsze słowa pojawiają się zwykle między 10 a 18 miesiącem życia, najczęściej około pierwszych urodzin. Około drugiego roku dziecko zaczyna łączyć dwa wyrazy, a w trzecim roku mówi prostymi zdaniami. To orientacyjne granice, bo tempo rozwoju mowy jest indywidualne. Jeśli w 18 miesiącu maluch nie mówi żadnych słów albo dwulatek nie łączy wyrazów, warto skonsultować się z logopedą i sprawdzić słuch dziecka.

Czy chłopcy zaczynają mówić później niż dziewczynki?

Badania pokazują, że dziewczynki statystycznie nieco szybciej poszerzają słownictwo, a chłopcy częściej zaczynają mówić trochę później. Różnica zwykle nie jest duża i mieści się w normie. Płeć nie powinna być jednak powodem do odkładania konsultacji. Jeśli chłopiec nie mówi pierwszych słów w 18 miesiącu albo dwulatek nie łączy wyrazów, warto zgłosić się do logopedy tak samo jak w przypadku dziewczynki.

Czy dziecko dwujęzyczne zaczyna mówić później?

Dzieci wychowywane w dwóch językach czasem na początku mieszają słowa z obu języków albo mają mniejszy zasób słów w każdym z nich z osobna. Łącznie znają jednak zwykle podobną liczbę słów co rówieśnicy. Dwujęzyczność nie powoduje zaburzeń mowy, a w dłuższej perspektywie jest dla dziecka dużą korzyścią. Najlepiej, gdy każdy rodzic mówi do dziecka w języku, którym posługuje się najswobodniej.

Czy smoczek opóźnia rozwój mowy?

Krótkie korzystanie ze smoczka, np. przy zasypianiu, zwykle nie szkodzi. Problem pojawia się, gdy dziecko ma smoczek w buzi przez większą część dnia. Utrudnia to gaworzenie i mówienie, a długotrwałe ssanie może wpływać na ułożenie języka i zgryz. Wielu logopedów i stomatologów zaleca stopniowe odstawianie smoczka w okolicach pierwszych urodzin. Jeśli masz wątpliwości, porozmawiaj o tym z logopedą lub pediatrą.