Motoryka mała i duża u dzieci – rozwój według wieku i ćwiczenia w zabawie

Sprawne poruszanie się ma dwie strony, czyli motorykę małą i dużą. Duża odpowiada za ruchy całego ciała, takie jak bieganie, skakanie i utrzymanie równowagi. Mała to precyzyjna praca dłoni i palców, potrzebna do jedzenia łyżką, zapinania guzików i rysowania. W tym poradniku wyjaśniamy, czym się różnią, jak rozwijają się od niemowlęctwa do wieku przedszkolnego, jakie zabawy pomagają je ćwiczyć w domu i kiedy warto porozmawiać ze specjalistą.

Motoryka mała i duża – Czym się różnią

Motoryka to ogólna sprawność ruchowa człowieka. Dzieli się ją umownie na dwie części, które rozwijają się równolegle i stale ze sobą współpracują.

Najważniejsza zasada, o której warto pamiętać: motoryka mała opiera się na dużej. Rozwój ruchowy postępuje od środka ciała na zewnątrz, czyli od tułowia i barków do dłoni i palców. Dziecko, które ma stabilny tułów i silne ramiona, łatwiej utrzyma kredkę i dłużej posiedzi nad układanką. Dlatego swobodny ruch, wspinanie się i zabawy na podłodze są ważne także dla tych umiejętności, które kojarzymy wyłącznie z rączkami.

Rozwój motoryki dużej – Od unoszenia główki do jazdy na rowerku

Motoryka duża rozwija się etapami, a każdy z nich przygotowuje ciało do kolejnego. Tabela pokazuje przybliżony wiek, w którym większość dzieci opanowuje daną umiejętność. Normy są szerokie i różnica kilku miesięcy w jedną lub drugą stronę jest zwykle zupełnie naturalna.

Pierwszy rok to czas wielkich zmian: od bezradnego noworodka do malucha, który sam staje na nóżkach. Te etapy opisaliśmy szczegółowo w poradniku o tym, kiedy dziecko siada i raczkuje, a pierwszym krokom poświęciliśmy osobny tekst, w którym pokazujemy naukę chodzenia krok po kroku. Po pierwszych urodzinach rozwój ruchowy nie zwalnia, tylko zmienia charakter: dziecko doskonali równowagę, szybkość i koordynację, a zabawa coraz częściej przenosi się na plac zabaw.

Rozwój motoryki małej – Od chwytu odruchowego do trzymania kredki

Noworodek zaciska piąstkę odruchowo, gdy coś dotknie jego dłoni. Celowe sięganie i chwytanie pojawia się dopiero po kilku miesiącach, a precyzyjne ruchy palców dojrzewają przez całe lata przedszkolne.

Szczególnie ważnym momentem jest chwyt pęsetkowy. Pozwala dziecku podnieść okruszek, groszek czy mały klocek i jest pierwszym krokiem do późniejszego trzymania kredki i łyżki. W tym okresie maluch z zapałem zbiera wszystko z podłogi, więc warto pilnować, żeby w zasięgu jego rąk nie leżały drobne, niebezpieczne przedmioty.

Motoryka duża ćwiczenia – Zabawy ruchowe w domu i na podwórku

Do ćwiczenia motoryki dużej nie są potrzebne specjalne zajęcia. Wystarczy codzienna okazja do ruchu, trochę miejsca i pomysł na zabawę. Sprawdzone propozycje:

• Tor przeszkód z poduszek i koców. Wchodzenie, schodzenie, czołganie się pod krzesłem i przeskakiwanie przez linię z taśmy ćwiczą siłę, równowagę i planowanie ruchu.
• Wspinanie się. Dla maluchów świetne są niskie drabinki i trójkąty wspinaczkowe. Takie drewniane zabawki gimnastyczne sprawdzają się w domu przez cały rok, także wtedy, gdy na dworze jest zimno.
• Zabawy w równowagę. Chodzenie po linii, stanie na jednej nodze i przechodzenie po niskiej belce uczą panowania nad ciałem. Ciekawą odmianą jest deska do balansowania z labiryntem, na której dziecko przechyla ciało tak, żeby kulka przetoczyła się przez ścieżkę.
• Pierwsze pojazdy. Odpychanie się nogami na jeździku, a potem jazda na rowerku biegowym i trójkołowym wzmacniają nogi i uczą koordynacji. Dla najmłodszych dobrym startem jest jeździk dla roczniaka.
• Piłka. Turlanie, kopanie, rzucanie do kosza i łapanie to ćwiczenia na każdy wiek, które przy okazji trenują koordynację oka i ciała.
• Ruch na świeżym powietrzu. Huśtanie, zjeżdżanie i wspinanie się na drabinkach angażują całe ciało. Gdy w ogrodzie jest trochę miejsca, dobrym rozwiązaniem są domowe place zabaw dla dzieci z huśtawką i zjeżdżalnią.

Najwięcej daje różnorodność. Dziecko, które biega, wspina się, turla i skacze, ćwiczy wszystkie grupy mięśni i uczy się, jak jego ciało zachowuje się w różnych sytuacjach. Zabawy w kołysanie, obracanie się i chodzenie po różnych powierzchniach wspierają też przetwarzanie bodźców z ciała, o czym więcej piszemy w artykule o tym, czym jest integracja sensoryczna.

Motoryka mała ćwiczenia – Zabawy dla sprawnych rączek

Motorykę małą najlepiej ćwiczyć przy okazji zabaw, które dziecko i tak lubi. Ważne, żeby zadanie było odrobinę trudne, ale wykonalne, bo wtedy maluch próbuje dłużej i nie zniechęca się. Pomysły na każdy wiek:

• Wkładanie i wyjmowanie. Roczniak uwielbia wrzucać klocki do pudełka i wyjmować je z powrotem. Później przychodzi czas na dopasowywanie kształtów do otworów, a drewniane klocki i układanki rosną razem z dzieckiem.
• Nawlekanie i przewlekanie. Duże koraliki, sznurowanki i przeplatanki uczą precyzji obu rąk naraz. Wybierając przeplatanki i sznurowanki, warto zacząć od grubego sznurka i dużych otworów. Szczegóły opisaliśmy w poradniku o tym, jak nawlekanie rozwija sprawność dłoni.
• Przekładanie szczypcami. Przenoszenie drobnych elementów szczypcami albo łyżką z miseczki do miseczki wzmacnia palce i ćwiczy chwyt potrzebny później do pisania. To jedno z ulubionych ćwiczeń pedagogiki Montessori, a podobne pomoce, przy których dziecko uczy się też kolorów i liczenia, znajdziesz wśród propozycji, w których zebraliśmy zabawki Montessori.
• Wbijanie i przebijanie. Uderzanie młoteczkiem w kołki lub kulki uczy celowania i dozowania siły. Przebijanki i wbijanki należą do tych drewnianych zabawek zręcznościowych, do których maluchy wracają wiele razy.
• Lepienie, darcie i wycinanie. Ugniatanie ciastoliny, wałkowanie, darcie papieru na kawałki, a potem cięcie nożyczkami z zaokrąglonymi końcami wzmacniają dłonie i palce.
• Codzienne czynności. Zapinanie guzików i zamków, odkręcanie słoików, przelewanie wody czy smarowanie kanapki to najbardziej naturalny trening, a do tego uczy samodzielności.

Dziecko nie musi mieć wielu zabawek, żeby ćwiczyć rączki. Lepiej sprawdzają się dwie lub trzy dobrze dobrane, które można wykorzystać na różne sposoby, niż pełna szafa rzeczy na jeden raz. Pomysły dla dwulatków znajdziesz wśród propozycji, w których zebraliśmy zabawki dla 2 latka.

Koordynacja wzrokowo-ruchowa – Gdy oko prowadzi rękę

Koordynacja wzrokowo-ruchowa to umiejętność wykonywania ruchu pod kontrolą wzroku, np. trafienia klockiem do otworu, złapania piłki czy narysowania linii po śladzie. Łączy motorykę małą i dużą, dlatego ćwiczy się ją zarówno przy stoliku, jak i na podwórku. Dobre zabawy to rzucanie woreczkami do celu, łapanie baniek mydlanych, układanie wież z klocków, puzzle i przesuwanie koralików po drucianych torach. Maluchy chętnie sięgają też po małe pętle motoryczne, które łatwo zabrać w podróż albo do poczekalni u lekarza.

Grafomotoryka – Przygotowanie ręki do pisania

Grafomotoryka to część motoryki małej związana z rysowaniem i pisaniem. Na to, czy dziecko w szkole będzie pisało płynnie i bez zmęczenia, pracuje ono przez całe lata przedszkolne, długo zanim pozna litery. Jak wspierać ten rozwój:

• Rysowanie na pionowej powierzchni. Malowanie na kartce przyklejonej do ściany, tablicy kredowej albo na sztaludze dla dzieci wzmacnia nadgarstek i ramię oraz uczy prawidłowego ułożenia dłoni.
• Grube kredki i krótkie kawałki. Trójkątne lub grube kredki ułatwiają chwyt maluchom, a krótkie kawałki kredy czy kredki naturalnie układają palce w chwyt trzema palcami.
• Szlaczki i rysowanie po śladzie. Prowadzenie palca, a potem kredki po falach, pętelkach i zygzakach to klasyczne ćwiczenia grafomotoryczne. Można je wykonywać na kartkach albo na drewnianej tablicy grafomotorycznej, po której dziecko prowadzi rysik wzdłuż wyżłobionych ścieżek.
• Malowanie palcami i rysowanie w piasku. Te zabawy są dobre dla młodszych dzieci, które jeszcze nie lubią długo trzymać kredki.

Ćwiczeń nie warto zamieniać w lekcję. Kilka minut zabawy dziennie, zakończonej, zanim dziecko się zmęczy, daje więcej niż długie siedzenie nad kartą pracy.

Kiedy warto skonsultować się ze specjalistą – Sygnały do obserwacji

Każde dziecko rozwija się we własnym tempie, a pojedyncza trudność zwykle nie jest powodem do niepokoju. Warto jednak porozmawiać z pediatrą, a w razie potrzeby z fizjoterapeutą dziecięcym lub terapeutą integracji sensorycznej, gdy:

• dziecko wyraźnie odstaje od rówieśników w kilku umiejętnościach naraz,
• często się potyka, przewraca albo unika wspinania się i zabaw ruchowych,
• jedna strona ciała lub jedna rączka pracuje wyraźnie inaczej niż druga,
• przedszkolak unika rysowania, układanek i zabaw wymagających precyzji albo szybko się przy nich męczy,
• dziecko traci umiejętność, którą wcześniej już opanowało.

Konsultacja nie oznacza, że dzieje się coś złego. Często kończy się kilkoma wskazówkami, które łatwo wpleść w codzienną zabawę. Warto też pamiętać, że rozwój bywa nierówny: w okresach intensywnych zmian maluch potrafi na chwilę zatrzymać się w jednej dziedzinie, bo cała energia idzie w inną. U niemowląt wielu rodziców kojarzy takie okresy ze skokami rozwojowymi.

Motoryka mała i duża – Najczęstsze pytania rodziców

Co to jest motoryka mała?

Motoryka mała to sprawność dłoni i palców, czyli zdolność wykonywania precyzyjnych ruchów, takich jak chwytanie drobnych przedmiotów, nawlekanie, lepienie, rysowanie czy zapinanie guzików. Zwykle odbywa się pod kontrolą wzroku, dlatego ściśle łączy się z koordynacją wzrokowo-ruchową. Rozwija się od pierwszych miesięcy życia, gdy niemowlę zaczyna celowo sięgać po zabawki, aż do wieku szkolnego, gdy ręka jest gotowa do płynnego pisania.

Co to jest motoryka duża?

Motoryka duża to sprawność całego ciała, czyli ruchy angażujące tułów, ręce i nogi: raczkowanie, chodzenie, bieganie, skakanie, wspinanie się, jazda na rowerku czy łapanie piłki. Zależy od siły mięśni, równowagi i koordynacji. Dobrze rozwinięta motoryka duża jest podstawą dla motoryki małej, bo stabilny tułów i silne ramiona pozwalają dziecku swobodnie pracować dłońmi przy stoliku.

Jak ćwiczyć motorykę małą u 2-latka?

Dwulatek najchętniej ćwiczy rączki w krótkich, prostych zabawach. Sprawdzają się wkładanie kształtów do sortera, budowanie wież z klocków, nawlekanie dużych koralików na gruby sznurek, wbijanie kulek młoteczkiem, lepienie z ciastoliny i darcie papieru. Dobrym treningiem są też codzienne czynności, np. samodzielne jedzenie łyżką, przelewanie wody w czasie kąpieli czy pomoc przy wkładaniu zakupów do szafki. Zabawa powinna trwać tyle, ile dziecko ma ochotę.

Kiedy pojawia się chwyt pęsetkowy?

Chwyt pęsetkowy, czyli podnoszenie drobnych przedmiotów opuszkami kciuka i palca wskazującego, pojawia się zwykle między 9 a 12 miesiącem życia. Wcześniej maluch zgarnia drobne rzeczy całą dłonią. Chwyt pęsetkowy można wspierać, dając dziecku do zbierania np. kawałki miękkiego jedzenia w czasie posiłku. Trzeba przy tym pilnować, żeby w zasięgu rączek nie było drobnych przedmiotów, którymi maluch mógłby się zadławić.